تعریف رشد طولی و عرضی انسان ها

رشد انسان‌ را در دو جهت‌ به‌ حساب‌ آوريم‌ تا با پيدايش‌ يكچنين‌ رشدي‌ به‌ صورت‌ درختي‌ بارور درآيد، خودش‌ و ديگران‌ از ثمرات‌ وجودي‌ او استفاده‌ كنند، رشد طولي‌ يا رشد عرضي است.‌ رشد طولي‌ به‌ سوي‌ خدا و معارف‌ كه‌ در تعريف‌ يكچنين‌ رشدي‌ خدا مي‌فرمايد:  فرعها في‌ السماء  يعني‌ شاخه‌ و برگ‌ اين‌ درخت‌ به‌ آسمانها بالا رفته‌ شاخ‌ و برگ‌ وجود انسان‌ معارف‌ انسان‌ است‌ هر چيزي‌ را شناختي‌ مي ‌تواني‌ از آن‌ استفاده‌ كني‌ مخصوصاً خدا را كه‌ شناختي‌ مي ‌تواني‌ به‌ سوي‌ خدا حركت‌ فكري‌ و علمي‌ داشته‌ باشي، هر چه‌ ميزان‌ معرفت‌ انسان‌ به‌ خدا بيشتر شود قدّ او رساتر مي ‌شود و رشد عرضي‌ به‌ معناي‌ ارتباط‌ پيدا كردن‌ با انسانها و ريشه‌ دواندن‌ در دل ها و جلب‌ محبت‌ آنها انسان‌ از طريق‌ جلب‌ محبت‌ انسانها به‌ دل‌ آنها راه‌ مي ‌يابد محبتش‌ در دل‌ مردم‌ و محبت‌ آنها در دلش‌ جا مي‌گيرد، چنان‌ مي ‌شود كه‌ تمامي‌ انسانها او را مي ‌شناسند و دوست‌ دارند و او هم‌ تمامي‌ انسانها را مي‌شناسد و دوست‌ دارد. يكچنين‌ دوستي‌ از طريق‌ خدمت‌ پيدا مي ‌شود يعني‌ انسان‌ از طريق‌ خدمت‌ به‌ دل‌ انسانها راه‌ پيدا مي‌ كند و حوايج‌  آنها را برطرف‌ مي ‌كند. در اين‌ صورت‌ درخت‌ باروري‌ مي‌شود كه‌ خدا در قرآن‌ تعريف‌ كرده‌ است. (کتاب خلقت عالم و آدم)